سیاه‌‌د وزی و خامک‌‌ دوزی در سیستان

سیستانی‌ها هنرهای بافندگی و دوزندگی گوناگونی دارند که عبارتند از خولک بافی، حصیربافی، گزبافی، دودنی بافی، سیاه دوزی، خامک دوزی، توتن بافی، گلیم بافی، فرش بافی، جاجیم بافی، چادربافی، پارچه بافی. از این میان در این مطلب به هنرهای خامک دوزی و سیاه دوزی می‌پردازیم. 

سیستانی‌ها هنرهای بافندگی و دوزندگی گوناگونی دارند که عبارتند از خولک¬بافی، حصیربافی، گزبافی، دودنی بافی، سیاه دوزی، خامک دوزی، توتن بافی، گلیم بافی، فرش بافی، جاجیم بافی، چادربافی، پارچه بافی. از این میان در این مطلب به هنرهای خامک دوزی و سیاه دوزی می‌پردازیم.

 

لباس اصیل  زنان سیستان بیشتر در رنگ‌های روشن و سفید بوده و از پارچه‌ای نخی دوخته‌ می‌شده که نخ  آن توسط زنان سیستان بافته‌ می‌شده و شامل پیراهن دوگرونه (داراي دو چاك در پشت و روي يقه)، پینر (نوعی پیراهن بلند)، تمبو (دامن گشاد)، پیراهن پاچین، پیراهن تاجیك، جلیقه (باسکت)، آرخالق (كت مخمل كوتاه)، قبا بوده است. همچنین زنان و مردان از پاپوش هایی استفاده می کردند که شامل: جوراب و چاقچور (نوعی پاپوش كه از كف پا تا زير زانو را‌ می‌پوشانده است)، پاپیچ، كفش هاي چیت، كتوك، نیم بوت، چرم، جوتی و پوتین بوده است. استفاده از پاپوش ها و تنوع آن ها نشان دهنده قدمت فرهنگ و تمدن در این خطه است. چرا که طراحی و استفاده از پاپوش در همه جا مرسوم نبوده و چنین پیچیدگی و تمایزی در ان دیده نمی شود. مردان نیز از انواع سرپوش‌ها شامل انواع كاله، عرقچین، لونگته (مشابه عمامه) و تن پوش‌ها شامل انواع پیراهن شامل چل تريز، برچاك و معمول و چند نوع كت، پالتو نمدي، شلوار، دستکش، جلیقه لنگ و پتو استفاده می‌کنند كه به فراخور حال و زمان کاربرد آن‌ها متفاوت است.
 پنر(پیراهن) گشاد و دامن که به روایت بانوان قدیم سه عدد دامن بوده که بر روی هم‌ می‌پوشیدند تا در مقابل وزش بادهای سیستان بتوانند از پوست خود محافظت کنند. به دلیل همین آب و هوا و اقلیم است که لباس محلی سیستان بیشتر سفیدرنگ بوده که گرما را دفع‌ می‌کند. یک باسکت (جلیقه) بر روی پنر پوشیده می‌شده و لچک که نوعی  روسری بوده بر روی پیشانی گره‌ می‌خورده است. دامن زنان سیستان از پارچه‌هایی با طرح گل‌های ریز یا پارچه‌های ساده دوخته می‎شود. پنرها هم بیشتر گلدار هستند و با یک بند در قسمت کمر بسته جمع شده و بسته‌ می‌شوند، لچک نیز نوعی دستمال محلی از جنس ابریشم و مشکی بوده است. تومون (شلوار) زنان سیستان که با سیاه‌‌دوزیبر سر پوچک (پاچه) آن دوخت‌ می‌خورد، آخرین تکه از لباس محلی است.


 
رودوزی این لباس‌ها بیشتر سیاه دوزی است که با نخ پشمی که از پشم سیاه گوسفندی بدست می‌آمده، دوخته‌ می‌شده است. سیاه‌دوزي نوعی سوزن دوزي است و اين نوع دوخت براي تزيین پیش سینه، سرآستین لباس و حاشیه لباس به كار‌ می‌رود و تنها از نخ سیاه رنگ استفاده‌ می‌كنند. سیاه دوزی در دوخت بلوچی هم رایج است و به آن سیاه دوزی (سیاه دوچ) می‌گویند. اما با دوخت سیستانی‌ها تفاوت دارد. موقعی که دوخت بلوچی صرفا با رنگ وزمینه سیاه روی پارچه انجام شود به آن سیاه دوچ یا سیاه دوزی گفته می شود. در این دوخت معمولا از نوارهای باریک مشکی به نام پیت استفاده می شود. و سپس دوخت دلخواه انجام می گیرد. گاهی همراه پیت آینه دوزی هم به کار می رود در این صورت به این سیاه دوزی پیت و ادینک(اینه) گفته می شود. 
 یکی دیگر از رودوزی سیستان «خامک دوزی» است که بیشتر بر روی لباس مردانه کاربرد دارد. سیاه‌‌دوزیبر روی لباس زنان سیستانی در جلوی یقه، سر آستین و سر پوچک شلوار (پاچه شلوار)، پایین چاک لباس زنان انجام‌ می‌شود. در برخی اوقات بر روی لباس زنان از خامک‌‌دوزی (خامه‌دوزی) هم استفاده‌ می‌شود، اما همانطور که گفته شد خمک دوزی (خامه‌دوزی) بیشتر روی لباس مردان کاربرد دارد.


 
سیاه‌‌دوزی سیستان نقش ندارد و فقط انواع دوخت است. این انواع دوخت شامل زنجیره¬دوزی، لفک، کجک، دولمه، دندان موشی، تخم ترک، بخیه و ... است. اما خامه¬دوزی دوخت بر روی تار و پود پارچه بوده و به تکنیک سوزن‌دوزی بلوچ شباهت دارد. در گذشته اين هنر جهت تزئین لباس و جلد قرآن، يقه، كاله، دستمال، سرمه¬دان و ... استفاده‌ می‌شد، ولی امروزه بیشتر در تزئین جانماز، كوسن و رومیزي بکار‌ می‌رود. دلیل خواندن اين هنر ظريف و زيباي اصیل سیستانی به اين نام اين است كه در گذشته ابريشم که محصولی محلی بوده بصورت خام، يعنی بدون هیچ پرداخت و يا اعمالی از قبیل رنگرزي و پخت يا سفید كاري مورد استفاده قرار می گرفته است. از ویژگی های خامک دوزی، شماره دوزي است كه هر كوك نخ بر روي پارچه با شمارش تاروپود و با قاعده اي خاص به صورت هندسی اجرا می شود.
امروزه این نوع از سوزن‌دوزی روی پارچه گاندی دوخته‌ می‌شود. پارچه گاندی از جنس نخ  است که بر روی تار و پود آن با نخ ابریشم خام دوخت زده‌ می‌شود که بیشتر اشکال هندسی هستند. خامک¬دوزی در سیستان قدمت زیادی دارد و در میان لباس‌های مردانه این نوع از دوخت بیشتر بر روی شال گردن و لنگ‌های مراسم سر تراشک کاربرد دارد.  

 
در متون و توصیفات ادبی ازخامه دوزی نام برده شده که چند نمونه از ان را اینجا می آوریم:
«رو طاقچه بخاری یک شال ترمه پهن است وروی آن یک آئینه، گذاشته شده. این طرف و آن طرف آئینه، کمی پایین، رودیوار، دوتا قاب خامه‌‌دوزی بدساخت که با پیله ابریشم و مروارید بدلی رو مخمل سیاه دوخته شده آویزان است.» (صادق چوبک. انتری که لوطی¬اش مرده بود) 
«حاشیه قبا را با نخ سفید خامه‌‌دوزیکرده‌اند و نقش‌ها نقش نیلوفر است.» (محمدعلی سپانلو. در جستجوی واقعیت: مجموعه ٣١ قصه از ٣١ نویسنده معاصر ایران.)
عرق چین و شب کلاه مخصوصی هم داشتند که روی آنها خامه‌‌دوزیشده بود. (مجتبی زاده‌محمدی. لومپن‌ها در سیاست عصر پهلوی، 1304-1342.)
روزی نبود دخترهای خانواده سیب نقش کرده و دستمال خامه‌‌دوزیشده برام نفرستند.(ابراهیم یونسی، گورستان غریبان، 1391) 
کلاه کلاه زیر لونگوته، از پارچه کتان سفید و خامه‌‌دوزیشده است که بیشتر در محل دوخته می‌شود. نوع دیگر کلاه سمی است که در افغانستان و پاکستان دوخته می‌شود و در بازار سیستان وجود دارد. (ایرج افشار. عشایر و طوایف سیستان و بلوچستان)
این علامتهای ایران در قصرهای شاهی حجاری و در روی جامه بیرقها خامه‌‌دوزیشده است و بر روی یک نشان شاهی و نظامی هم که شاه ایران به سربازان و صاحبان مناصب خویش، که به جرأت و دلیری بر دیگران امتیاز یافته‌اند، عطا می‌کند. (مینوی، مجتبی.  ‏تاریخ و فرهنگ.)
گاهی خود بر کراواتها یا جلیقه‌های ساده اش خامه‌‌دوزیمی‌کرد و با خامه، خالهای پراکنده یی بر آنها می‌دوخت و چون مدتی در روسیه بسر برده بود از مردان زمان خود با سلیقه تر بودوحتی ما نند یک کدبانو در کارهای خانه دخالت می‌کرد. (از بهار تا بهار، انتشارات امیرکبیر، 1343)